Այժմ մշակույթի և մասնավորապես արվեստի մասին խորհելիս, հաճախ տեսիլվում է բանաստեղծի պատկերած այն ծառը, որի սաղարթում հավքերը բույն են շինում ու երգում, մինչդեռ ծառը տակից սղոցում են…
Մշակույթի կենաց ծառը փորձում են կտրել առավել «բարձր հովանավորությամբ»: Ովքե՞ր են այդ վնասատուները, զավթիչները, կեղեքիչները, բռնակալները:
Անշուշտ, նույն խմորի մարդիկ: Այս առումով իմաստունները մարդկանց բաժանում են երկու տեսակի` աշխատասեր, սթափ արարողների, և` սպառողների (սպառնացողների), ավերողների: Ծույլերը, թույլերը, ապաշնորհները, վախենալով սովից, մահից` վերածվում են բռնակալների: Ոմանք էլ համախմբվելով իրենց նմանների հետ` վերածվում են հորդաների և զանազան խմբավորումների: Դրանք են, որ մշակույթը, նույնիսկ կրոնը, օգտագործում են որպես իրենց հանցանքները քողարկելու միջոց:
Մի դասական օրինակ: 637 թվին, Քադիսիայի «սրբազան պատերազմից» հետո արաբ զորավարները որոշել էին ավարից մեծ բաժին տալ նրան, ով կկարողանար Ղուրանից գեթ մեկ սուրահ հիշել: Եվ այդքան զինվորների մեջ չգտնվեց և ոչ մեկը…
Մշակույթը, հոգևորը անհատին և ժողովրդին վեհացնող ինքնությունն է, տարբերանշանը, դեպի երկինք «տանող հրթիռն է»:
Եվ հենց այդ պատճառով է, որ մշակույթի վերացումը հանգեցնում է այն կրողների վախճանին: Եվ հակառակը` մշակույթը կրողների կամ այդ մշակույթի պահանջարկի ոչնչացումը, բնականաբար, բերում է մշակույթի անկման:
Պատմության ընթացքում հայ ժողովրդի հանդեպ բազմիցս կիրառվել է թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը:
Կա նաև մշակույթի տապալման մեկ այլ միջոց:
Դա մշակույթի քաղաքականացում ն է, այն կցորդ դարձնելը, առևտրայնացումը, ինչպես նաև տվ յալ ժողովրդին իշխելու, տարրալուծելու նպատակով խորթ մշակույթի ներմուծումը (ի հաշիվ սեփականի): Եվ դա հաճախ իրագործվում է տվ յալ ժողովրդին լուսավորելու, կրթելու դիմակի տակ, ինչպես դա տեղի էր ունենում կոմունիստների օրոք: Այնուամենայնիվ, ոչնչացման ամենակարճ ճանապարհը` մշակութային «ինքնասպանությունն է», այսինքն` տվ յալ ժողովրդի ներսից թիկունքին ուղղված հարվածները, որոնք հասցնում են դավաճանները: Դա տեղի է ունենում, երբ մշակույթն օգտագործում են, շահարկում հարստանալու, տնտեսական պայքարի, եսապաշտական նկրտում ների իրականացման ընթացքում: Ցավոք, նման բան այսօր տեղի է ունենում նաև աշխարհի ամենամշակութային երկրներից մեկում` Հայաստանում:
Կյանքի ծայրահեղ նյութականացման, հարուստների և աղքատների աննախադեպ բևեռացման, արտագաղթի պայմաններում, անշուշտ, խաթարվում է մշակույթի բուն առաքելությունը, մարդկային դիմագիծը: Ճիշտ էր Լեոնիդ Անդրեևը, երբ ասում էր. «Որքան իրերը թանկանում են, այնքան մարդն էժանանում է»: Նյութականի և հոգևորի յուրօրինակ կապի մասին ժամանակին «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթը կեսլուրջ,
կեսկատակ գրել է. «Պահպանեցեք անտառը` մեր գրականության ապագան»…
Արկադի Ռայկինը ծաղրում էր այն օգտապաշտներին, ովքեր, օրինակ, բալետից որևէ օգուտ քաղելու համար պահանջում էին պարուհիների ոտքերին հարմարեցնել փոքրիկ սարքեր, որպեսզի գոնե էլեկտրական հոսանք ստանան… Մեզանում նյութական բարիքների թալանի կողքին տեղի է ունեցել նաև մշակութային արժեքների կողոպուտ:
«Արդ յոք ովքե՞ր են»… և ինչպե՞ս են թալանում:
Դրանք մշակույթի ոլորտում պատահական կերպով հայտնված կամ հատուկ սողոսկած ճարպիկ մարդիկ են, որոնք մեզանում և արտասահմանում` որպես ազգային, ներկայացնում են միջակ արվեստը և արվեստագետին, պատճեններ, աղավաղելով հասարակական կարծիքը Հայաստանի մասին:
Մի առիթով մի կոմպոզիտոր այսպես է բնութագրել մյուսի արվեստը. «Հայկական է, ազգային է, բայց միջակ է»: Ստիպված եղա միջամտել. «Եթե միջակ է, ուրեմ ն ազգային չէ»:
Համատարած թալանը գայթակղիչ է և վարակիչ:
Հայնրիխ Հայնեի «Առաքինի շունը» առակի Բրուտոս անունով շունը ամեն առավոտ խանութից միս էր գնում և անկորուստ հասցնում տիրոջը:
Մի օր բակի շները որոշում են իրենց ցեղի դավաճան շանը պատժել` հարձակվում և խժռում են միսը: Տեսնելով, որ միսը վերջանում է, մի պատառ էլ ինքն է ճանկում. «Դո՞ւ էլ, իմ Բրուտոս, դո՞ւ էլ ես լափում…»:
Ֆրիդրիխ Նիցշեն ասում էր. «Երբ գործը հասնում է իսկական իմացությանը, մենք երկնչում ենք»: Հիրավի, արվեստը, գիտությունը պահանջում են երկ յուղածություն, խնամք: Նույնիսկ «հանճարեղ կեղծարար» իտալացի Ալ չեո Դոսսենան ափսոսալ գիտեր: 20-րդ դարի մշակութային ամենաաղմկահարույց դեպքի այդ հերոսի կերտած «անտիկ» քանդակների կեղծիքը կարողացան բացահայտել միայն մի հատկանիշով: Բանն այն է, որ հնության տպավորություն ստեղծելու նպատակով, նա մուրճով, բայց ափսոսանքով կոտրում էր նորաստեղծ քանդակների որոշ մասերը: Եվ հենց այդ զգուշավորությունն էլ իրեն մատնեց: Իսկ մերօրյա կեղծարարները ավերում են բնօրինակներն իսկ: Այդպես են վարվում մեր հարևանները` հայկական միջնադարյան հուշարձանների հետ, այդպես են վարվում և մերոնք` Նարեկացու տաղերի, Կոմիտասի երգերի և այլ արժեքների հետ:
Նման պատեհապաշտները, մշակույթի «ահաբեկիչները» պարզապես չեն սիրում, չեն ըմբռնում այդ արժեքների մեծությունը:
Ինչպե՞ս են այդ «տրոյական ձիերը» հայտնվել մշակույթի ասպարեզում: Մարդիկ, որոնք առանց ցավ զգալու, գործարքի մեջ են մտնում թե՛ այն և թե՛ «այս աշխարհի ուժեղների» հետ: Դրանց մի մասը դեռ կոմունիստների ժամանակ «զբաղվել» են արվեստով, մյուս մասը նորաթուխ գործիչներ են: Երկու տեսակն էլ չեն ամաչում իրենց միջակությունից, քանի որ հիմա յուրայինները շատացել են:
Տարիներ առաջ մի թերթ վկայում էր, որ եթե Փարիզի աղբատար մեքենաների վարորդները մեկ-երկու շաբաթ գործադուլ անեն, մայրաքաղաքը կծածկվի աղբով: Մեզանում մի քանի տարի գործադուլի «մատնված» կ յանքի հարվածներին տեղի տված որոշ երաժիշտներ, այսպես կոչված արվեստագետներ, հնչ յունային ռեժիսորներ… կամա թե ակամա «հաշվեհարդար» տեսան, «ծախվեցին» և ծախեցին հոգևոր արժեքները: Ամբողջ Հայաստանը ծածկվեց «աղբով»` նկատի ունենք անբարո, մատաղ սերնդին այլ ասերող երգերի ձայնագրությունների համաճարակը: Արվեստը վերածվեց արհեստի, արհեստը` բիզնեսի, բիզնեսը` մշակութային «մարմ նավաճառության…»: «Բումերանգի» էֆեկտը գործեց, և մյուս ասպարեզներում. օրինակ, մարզիկներից ոմանք` թողած Օլիմպոսի ուղին, դարձան… թիկնապահներ, ոմանք, տեսնելով իրենցից անհամեմատ թույլ և ծույլ «չինովնիկ-կաշառակերների» բարգավաճումը, սկսեցին յուրովի օգտագործել իրենց ուժը և «շնորհքը»: Միշտ հպարտացել ենք, թե Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը նպաստավոր էր հայերի համար ստեղծագործաբար յուրացնելու թե՛ Արևմուտքի և թե՛ Արևելքի մշակութային նվաճում ները: Սակայն այսօր այդ «դիրքն» էլ չարաշահվեց` Հայաստանը հեղեղվել է մի կողմից մուսուլմանական, խորթ, այն էլ ցածրորակ հակամշակույթով, մյուս կողմից` արևմտյան սանձարձակ, սեքսուալ «չարվեստով», նոր-հեթանոսական «բարքերով» և աղանդներով: Այս ամենը ժողովրդին կտրում է իր ճշմարիտ ակունքներից, խոցելի դարձնում:
Հակառակը, կարող ենք վկայակոչել հայ արվեստի առանձին փայլատակում ներ: Սակայն դրանք չեն դառնում վճռորոշ համազգային գործոններ: «Չարվեստի» բիզնեսի ջատագովները, «հոգեորսորդները» մատաղ սերնդին ապակողմ նորոշելով, դարձնում են իրենց «հաճախորդը», ներարկելով արհեստական պահանջարկ, ինչպես թմրամոլների պարագայում: Բացի այդ, հաճախ, վկայակոչելով հիշ յալ փայլատակում ները, դրանք օգտագործում են որպես համատարած անճաշակությունը և բարգավաճման անբարենպաստ պայմանները քողարկելու միջոց:
Խոսքը, ինչպես և երաժշտական հնչ յունը, մեծ ուժ է, և այսօր այդ երկուսն էլ հայտնվել են ավերիչների ձեռքում: Նշենք Լև Տոլստոյի «Կրեյցերյան սոնատը» պատմվածքից հայտնի դրվագը. «…Չինաստանում երաժշտությունը պետական գործ էր: Եվ այդպես էլ պետք է լինի: Մի՞թե կարելի է թույլ տալ, որ ամեն ոք, ով ցանկանում է հիպնոսացնի մեկ ուրիշին կամ շատերին և հետո նրանց անի այն, ինչ ուզում է: Եվ գլխավորն այն է, որ այդ հիպնոսողը լինի առաջին հանդիպած անբարոյական մարդը: Իսկ այդ ահավոր միջոցը այդ առաջին հանդիպածի ձե՞ռքը տալ»:
Խոսքն այստեղ դեռ Բեթհովենի հանճարեղ սոնատի մասին է, որը մարդուն մղում է մեծագործությունների, իսկ ի՞նչ ասենք մեզ պաշարած փողոցային, գռեհիկ, անճաշակ, պիղծ երաժշտության մասին, որը հայտնի է, թե ինչ արատավոր արարքների է մղում մարդուն, մատաղ սերնդին: Եվ մարդկանց հիպնոսացնելու այդ «պատիվն» ու մենաշնորհը պետությունը նվիրել է սրճարանների տերերին, կասկածելի ռադիոհեռուստաալիքներին և հատկապես երթուղային տաքսիների վարորդներին, որոնք էլ յուրովի «կերտում» են մեր ապագան: Նույն «երաժշտասեր» վարորդները թավջութակով մարդ չեն վերցնում, մինչդեռ այդ նվագարանից է կախված սիմֆոնիկ և օպերային արվեստի ապագան: Պատահական չէ, որ շատ դպրոցներում նվազել և վերացել են թավջութակի դասարանները: Հակամշակույթի գրոհները ունենում են երկու փուլ` նախ արմատախիլ են անում մշակութային դաշտի դարավոր ծառերը, այնուհետև այդ դաշտումցանում չարի սերմեր: Հաճախ այս ամենը արվում է միաժամանակ:
Պատկերացնո՞ւմ եք ինչ կլինի, եթե զինանոցների դռները բացեն երեխաների կամ խենթերի առջև…
Այժմ մարգարեական են հնչում Կոստան Զարյանի խոսքերը. «… Եթե վայր իջնենք… մեքենայի մաս կդառնանք կամ խանութպան»: Խանութպան արդեն դարձել ենք, մ նում է խուսափել բանաստեղծի մյուս մտավախությունից, թե չէ կընկնենք «արդի քաղաքակրթության ծխնելույզի տակ…»:
Ահա արդի քաղաքակրթությունն է, որ մշակութաբանները բնորոշում են որպես «նոր-հեթանոսություն», «երիտասարդների քաղաքակրթություն», որում «սեր» բառը դուրս է մղվել «սեռ»ով` «սեքսով», «սիրել»ը անվանում են «զբաղվել սիրով»: Այդպես էլ նրանք վերաբերվում են ամեն ինչին` «զբաղվում են արվեստով», «զբաղվում կյանքով»:
Քաջ գիտակցելով արվեստի զորությունը և ազգապահպան նշանակությունը, Կոմիտասն իր կյանքը նվիրել է հայ ժողովրդական երգի գրառմանը, փրկությանը, ձերբազատել հարևան ազգերի երգարվեստի ոչ բարերար ազդեցություններից:
Այսօր տեղի է ունենում հակառակը` սրբապղծում են նույն այդ երգերը, խառնելով օտարոտի տարրերին: Մի՞թե թոռը կարող է պապերի դահճի ձեռքը համբուրել…Նման մարդիկ սխալ են հասկացել պատվիրանը: «Սիրի՛ր թշնամուդ», բայց մի՛ պաշտիր, մի՛ ստրկացիր…
Ժամանակին Կոմիտասը հատուկ հոդվածով հանդես է եկել ընդդեմ Փարիզում տպագրված «Հավաքածոյ հայոց ժողովրդական երգերի» պրակի: Այս երգերից միայն մեկն էր հայկական, այն էլ խառնված մեկ այլ երգի, մյուսի եղանակն էլ տաճկական էր և այլն: Այս առիթով Կոմիտասը գրել է. «Մեր ազգի ժողովրդական երգերն այնքան բնորոշիչ են, որ չէ կարելի օտար եւ ցեղակից ազգերի հետ խառնել» (Կոմիտաս Վարդապետ., Ուսում նասիրություններ եւ յոդուածներ., գիրք Ա., Սարգիս Խաչենց., Երևան, 2005, էջ 133): Այո, չխառնել նույնիսկ ցեղակից ազգերին, ուր մնաց թուրքականին, արաբականին, պարսկականին: Սակայն մենք ապրում ենք հենց խառնուրդների դարում…
Գոնե ուրիշներից սովորենք սիրել, հարգել մեր Հայաստանը: Վերջերս հոլանդացի նկարիչ Սիթսե Բակկերը Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին նվիրել է Օսիպ Մանդելշտամի «Հայաստան» բանաստեղծական շարքի մոտիվներով իր գրաֆիկական աշխատանքները և խոստովանել . «Որքաˉն հեշտ է սիրահարվել Հայաստանին»: Իսկ Մանդելշտամ ն այնքան էր ներշնչված Հայաստանով, հայոց մշակույթով, ժողովրդական երգերով… որ «Ճախարակ» երգը հաճախ մտաբերում էր նեղ օրերին, աքսորում: Այս անպաճույճ երգը նա դասում էր Գյոթեի խոսքերով գրված Շուբերտի «Մարգարիտան ճախարակի մոտ» հանճարեղ ռոմանսի և նման երգերի շարքին:
«Սևան» ակնարկում Մանդելշտամը խոստովանել է. «Մենք արժանի չենք խոսել հայերեն լեզվով»: Իսկ ի՞նչ ենք անում այսօր մեր աստվածաշունչ լեզվի, երգ ու բանի հետ, ինչպիսի՞ աղավաղում ներ են տեղի ունենում: Որքանո՞վ են դրանք կարևորվում մատաղ սերնդի ձևավորման գործում:
Մեծ աղետ է Հայաստանի համար հասարակության մտահոգ և կարող ուժերի, մտավորականների մասնատվածությունը:
Ներդաշնակ հասարակությունը ռուս փիլիսոփա Լ. Կարսավինը բնորոշել է որպես «սիմֆոնիկ անձ», ահա այդ բարձրակարգ անձը չկա մեզանում: Ինչի՞ կնմանվի այն արտադրությունը, եթե մեկը արտադրի մետաղ, մյուսը` ցեմենտ, երրորդը` ապակի, և դրանք չմիավորվեն: Արդ յունքում մի տունը կլինի միայն մետաղից, մյուսը` ցեմենտից, երրորդը` «թղթից» և այլն:
Նույնը տեղի է ունենում նաև մշակույթի և այլ ասպարեզներում:
Որքան էլ հանճարեղ կոթողներ ստեղծվեն այսօր, մինչև մատաղ սերունդը հայեցի, քրիստոնեաբար չդաստիարակվի, ապագա չենք ունենա, այդքան թանկ գնով ձեռք բերված մշակույթը կրող չենք ունենա: Տարիներ առաջ Սյունիքում մեկն իր հողը մշակելիս հայտնաբերել էր թաքնված գանձ, երբ դողդողալով բացել էր, պարզվել էր մեծ գումար է, բայց… Նիկոլայ ցարի ժամանակի թղթադրամ ներով: Ահա նման մի բան տեղի կունենա մեր սերունդների հետ, եթե այսպես շարունակվի: Մատենադարանի և թանգարանների արժեքները անկիրթ սերնդի համար կդառնան հնացած թղթադրամ ների պես անհասկանալի և անգործածելի: Ռ. Թագորը «Մեկ դար անց» քերթվածում հարցնում է իր ապագա ընթերցողին, թե հաջողվե՞լ է իրեն` բանաստեղծին, այսօրվա արշալույսի գեթ մեկ շողը` շաղախված ծաղկանց բույրով, հավքերի երգով, հղել ընթերցողին: Արդ յոք իր ձիրքը բավարա՞ր էր այդ անելու:
Եթե ուզում ենք, որ սրբալույս մյուռոնի պես դարերից եկող «ողջույնը»` «գարունից` գարուն, սրտից` սիրտ» հասնի գալիքին, պիտի սթափվենք, ձեռք բերենք հմտություն, միաբանություն և, ամենակարևորը, «չուտենք» ցանքի համար նախատեսված սերմի վերջին պաշարները…

Մի առիթով Լև Տոլստոյի և իր հայրիկի դիմաքանդակի հեղի­նակ Պավել Տրուբեցկոյի հետ տեղի ունեցավ հետևյալ երկխոսու­թյանը:

- Այսպես, Պավել Պետրովիչ, դուք չե՞ք ցանկանում ընթերցել իմ գործերը: Սակայն չէ՞ որ ես դիտում եմ ձեր գծանկարները...

Իշխան Տրուբեցկոյը ընկճված պատասխանեց, թե նկարներ դի­տելը ավելի դյուրին է, քան կարդալը:

Եվ այն հարցին, թե գրողի ինչն է դուր գալիս, քանդակագործը պատասխանել է.

- Ես ձեզ շատ եմ սիրում, Լև Նիկոլաևիչ, քանզի դուք բարի եք, քանզի դաք սիրում եք կենդանիներին, և որովհետև ձեր գլուխը շատ գեղեցիկ է քանդակի համար: (Трубецкой., Москва, 1964, стр 15-16):

Հիրավի, դիտելով Տրուբեցկոյի ձեռքով հավերժացրած Տոլստո­յի իմաստուն դեմքը, այլևս չես մտածում, թե քանդակագործը կար­դացե՞լ է գրողի վեպերը, թե՞ ոչ:

Նման մի բան տեղի է ունենում, երբ լսում ես միջնադարյան շանսոններ, մադրիգալներ, դիտում օտարալեզու օպերաներ, որոնց, լեզվական նրբությունները, իդիոմները, մոռացված խորհրդանիշները շատ քչերին է հասու: Սակայն, օրինակ, Վագների «Վոցցեկ» օպերաների հնչյունային փոթորկումներն իր ալիքների մեջ են առնում նաև գերմաներեն չիմացողներին և հուզում ոչ պակաս: Դա նույնն է, երբ հրավիրված հանճարեղ դերասանը որևէ թատերախմբի կազմում օտար լեզվով ներկայացնում է իր հերոսին: Այդպես է և ծրագրային երաժշտության պարա­գայում: Գործիքային երաժշտության բնագավառում ծրագիրը, վերնագիրը պայմանա­կան է, և ծրագրի չիմացությանը չի կարող թուլացնել ստեղծագործության ազդեցությա­նը: Էդուարդ Հանսլիկը ավելի է խորանում, ընդգծելով. «Որոշակի գաղափարների իմացությանը, որից գոյացել է երաժշտական ստեղծագործությունը, այն հասկանալու համար ոչինչ չի տալիս» (А. Шварцер., И.С.БАХ., Москва., 1964.):

Որքան էլ հնարամիտ լինի կոմպոզիտորը, միևնույն է, երաժշտությանը տրված չէ մարմնավորելու տեսանելի, առարկայական աշխարհը: Ինչպես Հանսլիկն էր ասում, երաժշտության կողմից արտացոլման, կրկնօրինակման օբյեկտը բնության մեջ չէ, ինչ­պես կերպարվեստի համար ծառն է, ծաղիկը, ծիածանը, մարդու մարմինը և այլն: Երաժշտությունը բխում է մարդու հոգու խորքից: Ըստ երաժշտագետի, հնչյունային արվեստը կարող է արտացոլել երևույթների իրեն հասանելի կողմը՝ ոչ թե «գոյականը», այլ՝ «ածականը»: Այսինքն՝ «բուռն», «խաղաղ», «մեղմօրոր», «ալեկոծ» և այլն: Բայց թե ի՞նչն է բուռն՝ ծովը, քամին, մարդու ցասումը, դժվար է միանշանակ հաստա­տել: Դա նաև անհատական ընկալման ունակության խնդիր է: Ինչ վերաբերում է հնչյունային նմանակումներին, ապա բնության այդ հովվերգական «մեջբերումները», դրանց մեխանիկական վերարտադրությունը, առանց բուն երաժշտական համատեքս­տի և իրեն բնորոշ ձևագոյացման սկզբունքների, հետաքրքրություն չէին ներկայացնի: Նույնիսկ, երբ հայտնի է լինում ծրագիրը, սյուժեն, միևնույն է, երաժշտությանը հատուկ ազատ ճախրանք չի կարող կաղապարվել նրանով, տեղավորվել դրանց պարտադրված «պրոկրուստյան մահճի» մեջ... Մինչդեռ Ալբեր Շվեյցերը, ի տարբերություն Հանսլիկի, կարելի է ասել, տեսնում է նաև անտեսանելին, լսում անլսելին: Նա ասում է. «Ով Դիդյե-Պուժեի ծաղկավետ բնապատկերում չի լսում մեղաներին, նա չունի ար­վեստագետի աչքեր... Ով սոճու անտառը պատկերող սովորական մի նկարում չի լսում ծառերի գագաթները տատանող քամու անսահման սիմֆոնիաները, նա միայն կիսով չափ է մարդ, այսինքն՝ արվեստագետ չէ» (А. Шварцер... стр. 328): Արվեստների փոխկապակցվածության Շվեյցերի տեսության կենսունակության դրսևորումներից է, օրի­նակ, ճապոնացի Սայգյոյի հետևյալ թանկան.

Թվում է, թե ծաղիկները բալենու

Նվիրել են իրենց գույնը

Սոխակների ձայներին.

Որքա՜ն մեղմ են նրանք հնչում

Գարնան օրվա լուսաբացին:

Պատկերացումների, զգացողությունների նման «դիֆուզիա» տեղի է ունենամ նաև ծրագրային երաժշտության մեջ: Ահավասիկ, Կարոլ Շիմանովսկու «Նարցիս» անունը կրող միթոսում սոխակի փոխարեն «երգում» են ջութակը և դաշնամուրը, որոնց հնչյունները թաթախված են հենց նարցիս ծաղկի բույրով ու գույնով...

Այս ծավալուն նախաբանը և վերլուծության մեր չափանիշների հետագա ճշգրտումներն անհրաժեշտ համարեցինք, քանզի խնդրո առարկան ծրագրային երաժշտության գլուխգործոցներից մեկն է՝ Շիմանովսկու «Երեք միթոս» շարքը: Այն գրված է ջութա­կի և դաշնամուրի համար: Ծրագիրը հիմնված է հռոմեացի բանաստեղծ Օվիդիուսի «Մետամորֆոզներ» աշխատությունից քաղված երեք առասպելի վրա. «Արետուսայի շատրվանը», «Նարցիս», «Դրիասները և Պանը»: Նախ՝ մետամորֆոզ երևույթի մա­սին: «Գեղագիտություն» աշխատությունում նշելով, որ կերպարանափոխություններում բնականը հակադրվում է հոգեկանին, Գեորգ Հեգելը շարունակում է. «...բնականորեն գոյություն ունեցող առարկաները՝ ժայռը, կենդանին, ծաղիկը, աղբյուրը, այստեղ ներ­կայացվում են որպես հետադիմություն և պատիժ, որին ենթարկվում են հոգևոր էակները: Օրինակ, Ֆիլոմելան, Պրերիդները, Նարցիսը, Արետասան իրենց կեղծ քայլի, կրքերի, հանցանքի հետևանքով ընկնում են անսահման մեղքի մեջ կամ կրում ան­սահման մեծ տառապանքներ, կորցնում են հոգևոր կյանքի ազատությունը և վերա­փոխվում զուտ բնական արարածների»: (Г. Гегел., "Эстетика"., Москва, 1969., т. 2., стр. 103): Մյուս կողմից, փիլիսոփան գտնում է, որ ոգին բնությանը հաղորդում է որոշակի բովանդակություն: Այսպես, ժայռը ոչ միայն քար է, այլև որդեկորույս Նիոբեն է, որին ևս քարացրել են, իսկ ժայռից հոսող ջուրը նրա արցունքներն են: Սա­կայն չմոռանանք և հակառակ երևույթը, երբ բնությունն է վերածվում հոգևորի, օրինակ Վեներայի ծնունդը ծովի փրփուրից, փղոսկրից քանդակած Պիգմալիոնի գեղեց­կուհու կենդանացումը և այլն:

Արդյոք սա բնության ոգեղենացում չէ...

Դիցաբանական պատումները, վարկածները, հերոս­ները միշտ չէ, որ միանշանակ են մեկնաբանվել արվես­տագետների, իմաստասերների կողմից: Օրինակ, գեղա­տես պատանի Նարցիսի կերպարը ընդունված է դիտել որպես եսապաշտության, ինքնասիրահարվածության խորհրդանիշ: Այդպես են մտածում Հեգելը, Ֆրենսիս Բեկոնը, Զիգմունդ Ֆրեյդը և ուրիշներ: Մինչդեռ կա մի Նրբություն, որը կարծես տեսադաշտից դուրս է մնացել կամ, պարզապես, չի կարևորվել: Նկատի ունենք այն, որ Նարցիսը սիրահարվելով ջրում արտացոլված իր իսկ պատկերին, նախ սկզբում չի իմացել, որ դա իր պատկերն է: Բացի այդ, նա պատժվել էր չաստվածների կողմից: Նույնիսկ եթե նա միառժամանակ անց սկսեց ճա­նաչել իր դեմքը, ապա, միևնույն է, պատանին իր կամ­քով չէր ընտրել իր ճակատագիրը: Նա դատապարտվել էր անիմացության՝ Նիմփա էքոյի սերը մերժելու պատճառով: Ըստ մեկ այլ վարկածի, Նարցիսն ուներ Երկվորյակ մի քույր: Նրա վաղաժամ մահից հետո, երբ Նարցիսը ջրում տեսավ պատկերը, կար­ծեց, թե դա իր քրոջ դեմքն է: Եվ մշտապես նայելով ջրի մեջ, կարոտից ու վշտից ինքն էլ մեռավ (Мифы народов мира., Москва., т.2 стр. 201): Անշուշտ, սա բնավ ինքնա­սիրահարվածություն չէ... Կա մեկ այլ կարևոր հաևգամաևք: Այն է, որ մեռնող Նար­ցիսը փափագել էր, որ գոնե իր արտացոլքը հարատևի: Եվ դա հետագայում իրագոր­ծեցին բազում արվեստագետներ... Նարցիսի կերպարը մարմնավորել են քանդակա­գործներ Պոլիկլետոսը, Բենվենատո Չելլինին, նկարիչներ Կարավաջոն, Պուսսենը, Բրյուսովը, օպերաներ են կերտել Կավալլին, Դոմենիկո Սկարլատտին, Գլյակը, հայտ­նի է Կալդերոնի դրաման: Պանի կերպարին անդրադարձել է Վրուբելը, հայտնի է նաև Առնոլդ Բյոկլինի «Դրիասները և Պանը» նկարը և այլն:

Առհասարակ, կերպարանափոխության գաղափարը բնորոշ է տարբեր ժողովուրդների մտածողությանը և յուրովի է արտացոլվել բանահյուսության և արվեստի մեջ: Ահավասիկ, ֆրանսիացի պոետ Ալոիզիուս Բերտրանի «Ունդինա» (այսինքն՝ ջրա­հարս) բանաստեղծությունը, որը Մորիս Ռավելը, այսպես ասած, կերպարանափոխել է դաշնամուրային համանուն ստեղծագործության: Ահա այդ տողերը. «...Սակայն ես նրան պատասխանեցի, որ սիրում եմ հողեղեն աղջկա: Ունդինան խոժոռվեց և սրտնեղած` մի քանի արցունք թափեց: Բայց անմիջապես քրքջաց ու կերպարանափոխ­վեց գարնանային անձրևի կաթիլների, որոնք ճերմակ վտակներով ծորացին լուսա­մուտիս կապույտ ապակու վրայով»... Այս մոտիվը տեղ է գտել նաև Ալեքսանդր Դարգոմիժսկու «Ռուսալկա» (ըստ Անդերսենի) օպերայում: Երբեմն տարբեր առաս­պելների տարրերը միահյուսվում են մեկ դրվագում: Օրինակ, Հովհ. Թումաևյանի «Անուշ» պոեմի հետևյալ հատվածում.

Ինձ չես լըսում,

Չես ափսոսում,

Էլ չես ասում՝

Ինչ կըլնեմ ես...

Ես կվառվեմ.

Հուր կըդառնամ,

Ես կը հալվեմ,

Ջուր կը դաոնամ...

Ասում են՝ ուռին

աղջիկ էր ինձ պես,

Մընում էր յարին,

Ու չեկավ նա տես:

Խեղճը դողալով՝

Անհույս կըռացավ,

Դարդից չորացավ,

Ուռենի դարձավ...

Ինչպես տեսնում ենք, այս պոեմի և սրա հիման վրա գրված օպերայի հերոսուհի սիրատոչոր Անուշը կարող էր մի կողմից Արետուսայի պես ջուր դառնալ կամ ծառ, ինչպես Սիրինգսը: Մյուս կողմից, ինչպես Նարցիսի մասին գրել է Օվիդիուսը.

... Ինչպես դեղին մոմը կամ մեգն է հալվում

Լուսաբացին՝ արնի կիզիչ շողերից, այնպես էլ նա՝ իր իսկ սիրուց հալվելով,

Մաշվում է ու գաղտնի կրակով քիչ-քիչ այրվում...

Այսպիսով, մեր մտքի հոսքը մեզ վերադարձրեց «ի շրջանս յուր»՝ Շիմանովսկու «Երեք միթոսներին»:

Լսելով այդ երկերը, կարծես ընթերցում ես Օվիդիուսի «Մետամորֆոզների» տո­ղացի թարգմանությունը՝ հնչյունների լեզվով: Առաջին միթոսում Արետուսան պատ­մում է Դեմետրային, թե ինչպես մի անգամ լողանում էր, և այդ գետի աստվածությու­նը՝ Ալփեյոսը սիրահարվեց ու սկսեց հետապնդել նրան: Արետուսան փախչում էր, մինչ մոլեգնած Ալփեյոսը արագ վազքով հասավ նրան: Նիմփան խնդրեց Արտեմիսի օգնությունը: Արետուսան քողարկվեց ամպով (ինչպես Աստղիկը՝ Եփրատում): Ի վերջո, Արետուսան վերածվում է առվակի, իսկ Ալփեյոսը կրկին վերափոխվում է գետի, որի ջրերը կլանեցին Արետուսա-առվակին:

Թեպետ ջութակի և դաշնամուրի նվագաբաժինները, բնականաբար, անբաժան են, սակայն պայմանականորեն կարելի է դրանք դիտել հետևյալ կերպ: Ջութակն իր նրբագեղությամբ ասես մարմնավորում է առվակ դարձած չքնաղ Արետուսային, իսկ հնչյունաքայլերով ալեկոծվող դաշնամուրը՝ հորդառատ գետը՝ Ալփեյոսին:

Շիմանովսկին իր արվեստում ստեղծագործաբար յուրացրել և զարգացրել է նախորդևերի նվաճումները և ստեղծել իր ուրույն լեզուն: Այս միթոսներում ակնհայտ են Շոպենի բյուրեղացրած ֆակտուրան, հնչյունային դրասանգների ճախրանքը, սկրյաբինյան էքստազը, իմպրեսիոնիստական լուսաստվերային խաղը, Ռավելի «Ունդինայի», «Ջրի խաղը», Դեբյասիի «Պանի Ետմիջօրեի հան­գիստը» և այլ երկերի ազդեցությունը:

Նշված բարեմասնությունները Շիմանովսկին հարստացրել է ժամանակի նորագույն արտահայտչամիջոցներով: Անդրադառնա­լով կոմպոզիտորի ոճին, երաժշտագետ Նիկոլսկայան գրել է. «Հա­մահնչյունների դիապազոնը Շիմանովսկու արվեստում չափազանց լայն է... նա գործածում է վեց հնչյունից բաղկացած ակորդներ, երկտոնալ, բազմատոնալ կառույցներ... այսպես կոչված «սև-սպիտակ» տեխնիկա (դաշնամուրի սև ու սպիտակ ստեղների տեխնի­կան կիրառվում է տարբեր տոնայնությունների զուգակցման հա­մար՝ «Արետուսայի միթոսում» (М. Шимановский, Москва, 1984, стр. 160): Ավելացնենք նաև կատարողական ցուցումների առատու­թյունը, որը բնորոշ էր հատկապես իմպրեսիոնիստներին, ինչպես նաև Կոմիտասին: Օրինակ, «Նարցիսի» միայն առաջին տակտում ձայնարտաբերման տասը նշան կա: Միթոսներում կիրառված են ջութակը հնչեցնելու բազում միջոցներ, մեղմոցով (սուրդենա) սրնգահունչ ֆլաժոլետներով, կիթառահունչ «պիցիկատոներով», աղե­ղով լարակալի մոտ նվազելով, քառորդ տոներով, սահուն «գլիսանդոներով» ն այլն:

«Նարցիսը» եռապատումի կենտրոնն է, պսակը, խնկաբույր բուրվառը: Այստեղ երաժշտության զարգացումը սկսվում է դյութա­կան, քարացած մի վիճակից, որում հայտնվել էր պատանին: Այդպիսին է և «Նարցիս» բառի ստուգաբանությունը՝ քարանալ, փայ­տանալ (Мифы народов мира., ... стр. 201): Պատանին դեռ չի գի­տակցել, որ ջրում արտացոլվածը իր իսկ պատկերն է: Եվ նրա սքանչացումը հետզհետե վերածվում է էքստազի: Այդ վերելքը, ձգ­տումը դեպի անհասանելի իդեալը և հետագա անկումը հիշեցնում է «Իզոլդայի մահը» վագների «Տրիստան և Իզոլդա» օպերայից:

«Նարցիսում» ևս ջութակը մարմնավորում է մարդուն՝ պատա­նու աննման գեղեցկությունը, սիրո տվայտանքները: Իսկ դաշնամու­րը պատկերում է Նարցիսին արտացոլող աղբյուրի ելևէջները, ալեցայտքը: Ջութակի մեղեդային դարձվածներին հայելու պես նմանա­կում է դաշնամուրը, որի պատասխանները, իբրև արձագանք, հիշեցնում են նաև Նիմփա էքոյին, ով դատապարտվել էր կրկնելու Նարցիսի արտահայտությունների լոկ վերջին խոսքերը: Մերթընդ­մերթ հնչյունը, ջութակից «կաթելով» դաշնամուրի հնչյունային հոս­քի մեջ, ասես պղտորվում է ու պղտորում, ինչպես Նարցիսի ար­ցունքը կաթում է իր արտացոլքի վրա, պղտորելով և աղբյուրի ալյակը, և իր իսկ պատկերը: Որքան համահունչ են Վահան Վարդան­յանի հետնյալ տողերը՝ «Նարցիս» արձակ բանաստեղծությունից.

Ի՜նչ խաբկանք է արդյոք, արդյոք ցնորք է սա, ով է պահել իմ դեմ այս հայելին, որ խավարում, պարզվում և ջարդվում է ապա ամեն թեթև հովից իմ պատկերը բաշխած անհուններին...

Ինչպես «Արետուսայի շատրվանում», այստեղ էլ տեղի է ունե­նում ռեգիստրների բևեռացում, հնչյունի վիթխարի աճ՝ հազիվ լսելի շշուկից մինչև որոտընդոստ երեք «ֆորտե»: Վերջին պատկերում դաշնամուրը և ջութակն ասես փոխվում են դերերով: Վերջալույսի պես մարող ջութակի հնչյունները հիշեցնում են աղբյուրի նվազող հոսանքը, իսկ դաշնամուրի կարճատև ակորդները հիշեցնում են մերթ Նարցիսի արցունքները, մերթ նրա մահը ողբացող նայադների ու ծառերի նիմփաների՝ դրիասների արցունքները: Եվ դրիասները Նարցիսի մարմնի փոխարեն գտնում են ձյունափայլ թերթիկներով շաֆրանագույն ծաղիկ...

Ինչ վերաբերում է «Դրիասները և Պանը» միթոսին, ապա այստեղ երաժշտության արտահայտչականությունը մոտենում է այն սահմանագծին, որը բաժանում է լսողությունը տեսողությունից: Կոմիտասն այս երկերը կանվաներ ձայն-անկարներ: Լսվում են կաղնու­տի սոսափյունը, առվակների խոխոջը, անտառային շշուկները, Պանի զիլ ձայնը, նրա յոթ­նափող սրնգի չնաշխարհիկ հնչյունները, որոնց ներքո պար էին բռնում դրիասները: Ջու­թակի մենանվագում, նոտաների վրա հեղինակն այդպես էլ նշել է. «Պանի ֆլեյտան»... Շիմանովսկու այս միթոսները նվագել և նվագում են աշխարհահռչակ ջութակահարները՝ բե­մերում, մրցույթներում, ձայնագրում սկավառակների վրա: Իսկ առաջին անգամ շարքը հնչել է 1916 թվականին, Ուման քաղաքում՝ հեղինակի և ջութակահար Պավել Կոխանսկու կատարմամբ: 1921 թվականի հունվարի 10-ին «The Daily Telegraph» թերթը գրել է. «...Կոխանսկին ճիշտ վարվեց, ծրագրում կրկին ընդգրկելով «Միթոսները»... «Արետուսայի շատրվանի» խոր բանաստեղծականությունը, «Նարցիսի» հմայքը, բերկրալի, փայլուն «Դրիասները և Պանը» կրկին հսկայական տպավորություն թողեցին...» (М. Шимановский, Москва, 1984, стр. 83):

Իսկ 1932-ին մեծ ջութակահար Յոզեֆ Սիգետին Շիմանովսկուն տեղեկացրել է, թե «Միթոսները» կատարել է 55 համերգներում: Այս պոեմները հնչել են նաև Յեհուդի Մենուհինի, Նաթան Միլշտեյնի, ժան Տեր-Մերկերյանի և այլ մեծերի կատարմամբ:

Շիմանովսկու երեք միթոսների այս շարանվագը ոչ միայն լեհական, այլև համաշխար­հային դասական երաժշտության կոթողներից է: Կոմպոզիտորը, ինչպես և իր արվեստա­կիցները ասես արձագանքել են Նարցիսի կոչին, անմահացրել նրա գեղեցկությունը, հա­վերժացրել նրան շրջապատող դիցաբանական աշխարհը: Արվեստի և բնության, հոգեկա­նի և բնականի, կյանքի և արվեստի նման փոխներթափանցումը լավագույնս կարելի է ար­տահայտել անտիկ պոետ Սիմոնիդի «Նիոբեի արձանը» բանաստեղծության խոսքերով.

Ամենազոր աստվածներր ինձ քար դարձրին մեն-մենավոր,

Քարից կրկին կյանքի կոչեց Պրակսիտելը զորավոր: